ჰორმუზის სრუტე, როგორც ახალი გეოპოლიტიკური იარაღი - როგორ ცდილობს ირანი მსოფლიო ენერგეტიკული არტერიის კონტროლის გადაქცევას ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ბერკეტად. ირანი ჰორმუზის სრუტეზე კონტროლის ახალ ეტაპზე გადადის. თეირანში აცხადებენ, რომ უკვე მზად არის სპეციალური მექანიზმი, რომლის მიხედვითაც სრუტეში გადაადგილება მხოლოდ ირანთან თანამშრომლობისა და შესაბამისი გადასახადის გადახდის შემთხვევაში იქნება შესაძლებელი. ეს განცხადება არა მხოლოდ რეგიონულ დაძაბულობას ზრდის, არამედ სერიოზულ კითხვებს აჩენს გლობალური ენერგეტიკული უსაფრთხოების, საერთაშორისო საზღვაო სამართლისა და მსოფლიო ვაჭრობის მომავლის შესახებ.
ჰორმუზის სრუტე მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან საზღვაო დერეფნად ითვლება. სწორედ ამ ვიწრო წყალსატევზე გადის მსოფლიო ნავთობის საზღვაო ტრანსპორტირების დაახლოებით მეხუთედი და თხევადი ბუნებრივი აირის მნიშვნელოვანი ნაწილი. განსაკუთრებით დამოკიდებულნი არიან აზიური ეკონომიკები, ჩინეთი, ინდოეთი, იაპონია და სამხრეთ კორეა. ევროპისთვის კი სრუტე კრიტიკულია კატარული LNG-ის მიწოდების თვალსაზრისით. ბოლო კვირებში ირანმა მკვეთრად გაამკაცრა რიტორიკა და პრაქტიკული ნაბიჯებიც გადადგა. ირანელი კანონმდებლები და სამხედრო სტრუქტურები აცხადებენ, რომ მზად არის სპეციალური რეგულირების მექანიზმი, რომელიც სრუტეში გადაადგილების უფლებას მხოლოდ იმ ქვეყნებსა და კომპანიებს მისცემს, რომლებიც თეირანთან კოორდინაციას გაივლიან და შესაბამის ფინანსურ პირობებს შეასრულებენ.
საერთაშორისო მედიაში უკვე ვრცელდება ინფორმაცია, რომ გარკვეული გემებისთვის ირანი ფაქტობრივად არაოფიციალურ „ტრანზიტულ გადასახადებს“ აწესებს. Bloomberg-ის ცნობით, ზოგიერთ შემთხვევაში გადასახადი ერთ რეისზე მილიონობით დოლარს აღწევს. პარალელურად, ირანმა შექმნა ახალი სტრუქტურა, Persian Gulf Strait Authority (PGSA), რომელიც ჰორმუზის სრუტეში ტრანზიტის მართვასა და რეგულირებაზე იმუშავებს. გავრცელებული ინფორმაციით, გემებს წინასწარ უნდა წარადგინონ დეტალური ინფორმაცია ტვირთის, ეკიპაჟის, მარშრუტისა და დაზღვევის შესახებ, რის შემდეგაც მიიღებენ ან ვერ მიიღებენ გადაადგილების ნებართვას.
ექსპერტებისა და საერთაშორისო ანალიტიკოსების შეფასებით, ირანი ცდილობს ჰორმუზის სრუტე მხოლოდ სამხედრო ზეწოლის ინსტრუმენტად აღარ გამოიყენოს და ის გრძელვადიან ეკონომიკურ და გეოპოლიტიკურ ბერკეტად აქციოს. მათი თქმით, თეირანი ქმნის მოდელს, სადაც სრუტეზე გადაადგილება ეტაპობრივად გადაიქცევა „შერჩევით დაშვებად“, ანუ, ირანი თავად გადაწყვეტს, ვის ექნება თავისუფალი წვდომა მსოფლიოს ერთ-ერთ მთავარ ენერგეტიკულ არტერიაზე.
ამ პროცესს უკვე მოჰყვა საერთაშორისო რეაქციაც. ევროკავშირის საგარეო პოლიტიკის ხელმძღვანელმა კაია კალასმა განაცხადა, რომ ჰორმუზის სრუტეზე გადასახადების დაწესება საერთაშორისო სამართლისთვის „სახიფათო პრეცედენტი“ იქნება. მისი თქმით, მსგავსი სტრატეგიული წყალსატევები საერთაშორისო ტრანზიტისთვის ღია და თავისუფალი უნდა დარჩეს.
იურისტებისა და საზღვაო სამართლის სპეციალისტების ნაწილი ასევე მიუთითებს, რომ ირანის ნაბიჯები შესაძლოა ეწინააღმდეგებოდეს საერთაშორისო საზღვაო სამართლის ფუნდამენტურ პრინციპებს, რომლებიც საერთაშორისო სრუტეებში თავისუფალ ნავიგაციას იცავს. განსაკუთრებით მწვავე დავა მიმდინარეობს იმაზე, შეუძლია თუ არა ირანს საერთაშორისო ტრანზიტზე ფაქტობრივი კონტროლის დაწესება და გადასახადების მოთხოვნა.
ეკონომიკური რისკები უკვე თვალსაჩინოა. ბოლო თვეებში მკვეთრად გაიზარდა სადაზღვევო ტარიფები ტანკერებისთვის, შემცირდა გემების მოძრაობა, ხოლო ენერგეტიკულ ბაზრებზე ნავთობისა და LNG-ის მიწოდების შეფერხების მოლოდინი გაძლიერდა. სპეციალისტების შეფასებით, თუ ჰორმუზის სრუტეში გადაადგილება კიდევ უფრო გართულდება, ეს გავლენას მოახდენს არა მხოლოდ ენერგომატარებლების ფასებზე, არამედ გლობალურ ინფლაციაზე, ლოგისტიკასა და სასუქების ბაზარზეც.
განსაკუთრებულ ყურადღებას იწვევს ჩინეთის ფაქტორიც. Reuters-ის ინფორმაციით, ირანმა უკვე დაუშვა გარკვეული ჩინური გემების გადაადგილება სპეციალური შეთანხმების საფუძველზე, რაც ანალიტიკოსების ნაწილის შეფასებით მიუთითებს, რომ თეირანი ჰორმუზის სრუტეს გეოპოლიტიკური პარტნიორობის ინსტრუმენტადაც იყენებს. საერთაშორისო უსაფრთხოების სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ მიმდინარე პროცესები ჰორმუზის სრუტეს ჩვეულებრივი საზღვაო მარშრუტიდან გლობალური ძალაუფლების ერთ-ერთ მთავარ ცენტრად აქცევს. მათი შეფასებით, თუ მსოფლიო ვერ მოახერხებს თავისუფალი ნავიგაციის პრინციპის შენარჩუნებას, ეს შეიძლება გახდეს პრეცედენტი, რომელიც მომავალში სხვა სტრატეგიულ წყალსატევებზეც გავრცელდება. დღეს მთავარი კითხვა უკვე მხოლოდ ნავთობის ტრანსპორტირება აღარ არის. საკითხი ეხება იმას, შეძლებს თუ არა მსოფლიო შეინარჩუნოს საერთაშორისო ვაჭრობის თავისუფალი არქიტექტურა მაშინ, როდესაც გეოპოლიტიკური მოთამაშეები ენერგეტიკულ დერეფნებს პირდაპირ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ იარაღად გარდაქმნიან.